Сортировать статьи по: дате | популярности | посещаемости | комментариям | алфавиту
Информация к новости
  • Просмотров: 8328
  • Автор: janar
  • Дата: 13-09-2011, 14:07
  • 0
13-09-2011, 14:07

Бесікке байланысты ырым-тыйымдар

Категория: Бесікке салу , тағы басқа, Ырым-тыйымдар

  • Бос бесікті тербетпейді.
  • Бос бесікті еш уақытта жабусыз қалдырмау керек. Үстіне ақ мата жауып, ең болмағанда ұршығына орамал байлап қою қажет.
  • Бесіктің теріс жағына отырмайды.
  • Бесікті саудаламайды. Айтқан бағасына сатып алу керек.
  • Бесік жасайтын шеберлер ынсапты болуы тиіс. Киелі дүниенің бағасын аспандатпауы керек.

Бесік жайлы әфсана

Жоңғарлар шапқыншылығынан соң тоз-тоз болған ел тау жаққа қарай босып, үдере көшкенде жүкті жас келіншек бос бесікті арқалап бара жатқан көрінеді. Сонда Төле бимен қатар келе жатқан кісі: "Мына бейшараның көрпе-жастығын тастап, бос бесікті арқалап келе жатқаны-ай!" - дегенде, Төле би: "Баланың бесігі - кең дүниенің есігі ғой", -деген екен.

Информация к новости
  • Просмотров: 6090
  • Автор: janar
  • Дата: 9-09-2011, 09:33
9-09-2011, 09:33

Зейнеп АХМЕТОВА, жазушы-этнограф: Қазақтың ырымы энергетикалық күшке айналып кеткен...

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Зейнеп АХМЕТОВА, жазушы-этнограф: Қазақтың ырымы энергетикалық күшке айналып кеткен... /"Айқын" газетінен/

Бұл күндері, Құдайға шүкір, өз дәстүр-салтымыз бен әдет-ғұрпымызға мойын бұрып, шамамыз келгенше ұлықтап-ақ жүрміз. Әсіресе, жастар жағы. Бүгінгі үйлену тойларының арақ-шарапсыз өткізіліп жатқандығы, әр-әр жерде торттың орнына «келін шайының» беріліп жүргендігі, осының айғағы болса керек. 

Қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы, ырым-тыйымы ұлттық кодқа, энергетикалық күшке айналып кеткендігін іштей мойындасақ та, жеме-жемге келгенде кежегеміз кейін тартып, үркіп тұратын кезіміз көп. Дегенмен, бүгінде сәбилерін бесікке бөлейтін, тұсаукесерге мән беретін отбасылар көбейді. Бұл - көңіл қуантарлық жағдай. Өз таным-нанымымыз өзімізге ғана жұғысты болатынын түсіне бастағандаймыз. Зейнеп Ахметованың бүгінгі әңгімесі де осыны аңғартады...


Шілдехана тойының қандай маңызы бар? 

«Итжейде» қандай болуы керек? 
«Қалжаның» сыры неде? 

 Әңгімелескен 
Айгүл БОЛАТХАНҚЫЗЫ

Информация к новости
  • Просмотров: 4594
  • Автор: janar
  • Дата: 8-09-2011, 13:18
8-09-2011, 13:18

Ырымның естісі мен есері бар

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Ырымның естісі мен есері бар ("Айқын" газетінен) Печать
Бірде Алматының орталық мешіті жанында ұсақ-түйек сатып отырған басында тақиясы, қолында тәспісі бар бір қариядан өрімдей жас жігіт: «Ата, сізде көзмоншақ бар ма?» деп сұрағаны сол еді, әлгі қария «Бар айналайын, сенің сұрап тұрғаның мынау ғой» деп бір жерінде кішкентай ғана ақ «көзі» бар қарамоншақты қаз-қатар тізілген моншақтардың арасынан суырып берді де, «Бұл моншақ сені тіл-көзден сақтап жүрсін, балам» деген игі тілегін айтып қала берді.
Бір таңданарлығы, соңғы уақытта қазақ жастары ырым-тыйымшыл болып барады. Мысалы, көшеде кетіп бара жатқан көліктерге назар аударсаңыз, исі мұсылман жүргізушілердің көпшілігінің айнаның алдына кішкентай құран сүресін немесе тәспіні іліп қойғанын жиі байқауға болады. Бұл не сонда? Егер байыбына үңіліп, зерделей түссеңіз, бұл - әлгі көлік жүргізушісінің «бәле-жала менен алыс жүрсін» деп өзінің жол амандығын тілегені. Бұған қоса, бұл «көлденең көк аттының тіл-көзінен сақтап жүрсін» деген ырым. Сонда, ырым-тыйым деген не? Оның күнделікті өмірде қандай маңызы бар? Бүгін біз кейінгі толқын жастар біле жүрсін деген ниетпен қазақтың ырым-тыйымдары төңірегінде ой өрбітпекпіз.

Қаперіңізде болсын!

Жер бауырлап жатып жылау - жақсылыққа апармайды.

Информация к новости
  • Просмотров: 15198
  • Автор: janar
  • Дата: 8-09-2011, 13:11
8-09-2011, 13:11

Зейнеп АХМЕТОВА: Қазақтың тыйым сөзі - ұлттық тәрбие көзі

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Зейнеп АХМЕТОВА: Қазақтың тыйым сөзі - ұлттық тәрбие көзі ("Айқын" газетінен)

Халқымызда "баланы - жастан" деген сөз бар. Бала оңы мен солын танымай жатып-ақ көп нәрсені үйретуге тырысқанымызбен, кейде белгілі бір нәрселерден тыйып жатамыз. Көп жағдайда, мысалы, "жағыңды таянба", "табалдырықты баспа" деп айтуын айтқанмен, балаға оның мән-мағынасын түсіндірместен, "жаман болады" деп бір ауыз сөзбен шектей саламыз. Осынымыз дұрыс па? Жалпы, тыйым сөздер қайдан шыққан? Оның астарына зер сала қарадық па? Бұл жайында Зейнеп апай не дейді екен...
Информация к новости
  • Просмотров: 6404
  • Автор: janar
  • Дата: 8-09-2011, 13:05
8-09-2011, 13:05

Зейнеп Ахметова қзіргі көзмоншақтар қолдан жасалған

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Зейнеп Ахметова: Қазіргі көзмоншақтар қолдан жасалған.../"Айқын" газетінен/
Әсілі, бала қолды-аяққа тұрмай шырылдап жылағанда, "тіл тиді ме екен..." деп жатамыз. Кішкентай баланың өңіріне "көз өтпесін" деп көзмоншақ қадап қоятынымыз бар. Жалпы, тіл-көз деген не? Көзмоншақ қайдан шыққан? Айдар мен тұлым деген не? Кекіл жайлы не білеміз? Бұл жайында Зейнеп апай былай дейді...

КӨЗМОНШАҚ ТІЛ-КӨЗДЕН САҚТАЙДЫ
Информация к новости
  • Просмотров: 5268
  • Автор: janar
  • Дата: 8-09-2011, 10:55
8-09-2011, 10:55

Зейнеп Ахметова Тыйым - тәлім-тәрбие көзі

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Тыйым - тәлім-тәрбие көзі /"Айқын" газетінен/


Нан мен тұздың қатарынан орын алатын сүт тағамдары, қазақтың ақты қатты қадірлейтіні жайлы не білеміз? "Су - тіршіліктің көзі" деп жатамыз. Десе де, "суға түкірме", "қоқыс тастама" деген сияқты тыйым сөздерге мән береміз бе? "Отты аттама" деген сөз нені білдіреді? Бүгінгі әңгімеміздің арқауы да осы жайлы болмақ...

Информация к новости
  • Просмотров: 3113
  • Автор: janar
  • Дата: 7-09-2011, 14:10
7-09-2011, 14:10

Зейнеп Ахметова Қазақтың тыйымында ұлттық қасиет сақталған

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Зейнеп АХМЕТОВА: Қазақтың тыйымында да ұлттық қасиет сақталған /"Айқын"газетінен


Өзге халықтарды қайдам, біздің халықта тыйым сөздер өте көп. Өзіміздің ұлтымызға қатысты ырым-тыйымдарымыз қаншама! Оның барлығын газет бетіне тізбелеп шығу мүмкін емес. Сондықтан өте жиі айтылатын, бала кезімізден естіп келе жатқан әрі балаларымызға да үнемі айтып отыратын тыйым сөздер жайлы Зейнеп апайымыз не дейді екен? Сонымен...

Информация к новости
  • Просмотров: 3982
  • Автор: janar
  • Дата: 6-06-2011, 10:39
6-06-2011, 10:39

Тобық жұту, тыйым, шөбере алақанынан су ішу

Категория: Салт-дәстүрлер, Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Тобық жұту

         Халықта қоян тобығын жұту ырымы – ежелден бар дәстүр. Оның шарты – тобықты жұтушы жас адам жұтар алдында:

Батыр болсам – жүрегімнен шық,

Палуан болсам – білегімнен шық,

Шешен болсам – таңдайымнан шық,

Бақытты болсам – маңдайымнан шық, - деп серттесіп барып жұтады. Халық ұғымында тобық қасиетіне қарай әлгі адамның айтқан жерінен шығады деген түсінік болған.

*******

Тыйым

Халқымыздың тәрбиелік құралдарының күнделікті қолданылатын үлгі, өнеге түрлерінің бірі – тыйым, яғни тыйым сөздер.  Бұл балалар мен жастарға «жирен жаман әдеттен» дегендей, жаман істерден сақтандырып, жақсылыққа еліктеу, бейімдеу мақсатынан шыққан таза халықтық педагогикалық ұғым. Міне, осы арқылы олар әркімді теріс мінез, орынсыз қимылдардан сақтандырып отырған. Халық ұғымында тізені құшақтау – жалғыз қалудың, үлкеннің жолын кесу - әдепсіздіктің, қолды төбеге қою – ел-жұрттан безінудің, асты төгу – ысыраптың белгісі деп таныған және ондай ерсі істерге қатаң тыйым салған.

********

Шөбере алақанынан су ішу

Қазақ үшін өмірдің бір қызығы – шөбере алақанынан су ішу. «Адам ұрпағымен мың жасайды» дейді халық даналығы. Демек, бала сүю, ұрпақ өсіру - әр адам үшін қызық әрі көз қуаныш . Соның ішінде  шөбере деп аталатын төртінші ұрпақ көру көп  нәрсені аңғартады. Бұл – кемеліне келген қарттық өмірдің үлкен белгісі. Оның қазақ әдетінде жөн-жосығы, қағидасы бар. Жөн-жосығы –ата мен әженің жаңа туған шөберенің алақанынан су ішу. Қағидасы  - шөбере  қолынан су ішкен  адам  бұл дүниеде бақытты , о дүниеде де жолы ашық, жеңілдік болады  дейді дін шариғатының білімпаздары. Қалай болған күнде де төртінші, бесінші ұрпақтың көру көп жасау белгісі ғана  емес, ұзақ ғұмыр кешудегі сапарының мазмұнды жолдары екені анық.

Информация к новости
  • Просмотров: 15723
  • Автор: janar
  • Дата: 17-05-2011, 21:03
17-05-2011, 21:03

Жан-жануарларға қатысты ырымдар

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Ұсақ мал сойғанда төс шеміршегін кесіп алып, жарға не босағаға лақтырғанда жабысып қалса – ол үйдің аты жүйрік болады.

 

Киіз үйге құмырсқа көбейіп кетсе, жылқының екі тезегін байлап, уыққа іліп қояды.

 

Мысық тіреу, не босаға тырнаса ауа райы бұзылады.

 

Аққуды атпайды, киесі ұрады.

 

Ақты (сүтті, айранды) төксе малдың желіні кетеді.

 

Ат жолға шығарда тезек тастаса жол болады.

 

Жақын адамға ит, пышақ сыламайды. Сыйлаған күнде ырымын алады.

 

Мал сатқанда оны ноқтасымен не бас жібімен бермейді, малдың басы кемиді.

 

Атымен айтса көбейіп кетеді деп қасқырды «ит-құс» дейді.

 

Түнде сүттің бетіне ай сәулесін түсірмей жауып қояды, өйтпесе сауын мал ауруға ұшырайды.

 

Пышақтың жүзі шалқасынан жатса, сол үйдің малы пышаққа ілінеді.

 

Ат жер тарпыса жолға шығады.

 

Ат сүрінсе олжаға жолығады.

 

Жаңа туған ботаның құйрығының ұшын үй иесі тісімен қыршып тастайды.

 

Кендірмен байлаған, жыңғылмен айдаған малдың саны өспейді. «Малды жыңғылмен айдама, кендірмен байлама» деген мәтел бар.

 

Ит көкке қарап ұлыса, жамандық болады.

 

Құмырсқаның илеуіне дәрет сындырған әйел бала көтермейді.

 

Малдың сүйегін далаға ашық тастамайды, жерге көмеді.

 

Қойдың жүнін, мүйізін отқа жақпайды.

 

Малды аяқпен теппейді, балағаттамайды.

 

Малдың уызын алдымен үй иесі ішеді.

 

Кермедегі аттар қасынысып тұрса, сол үйге ұзамай құдалыққа адам келеді.

 

Егер киіз үй сыртына ит сарып кетсе, құт келеді.

 

Мал төлдеп жатқанда ешкімге бермейді, сатпайды және айырбастамайды.

 

Мысыққа тамақ бергенде «ертең ұмытып кетесің» деп маңдайынан шертіп береді.

 

Сиырдың желіні іссе, таңертең ерте кебіспен ұшықтайды.

 

Балықтың құйрығына ұстаса – ауға балық түспейді.

 

Мал үшем не төртем (үш не төрт төл) туса – олардың біреуін бауыздап, босағаға көмеді.

 

Тышқан нанның бетін қажап жесе – астық мол болады, астыңғы жағын жесе –астық аз шығады.

 

Түнде ауылдың сыртынан үкі шақырса, жаман ырымға балайды.

 

Адам келе жатқанда көкек даусы оң жағынан естілсе – бай болады, сол жағынан естілсе сәтсіздікке ұшырайды, қарсы алдынан естілсе денсаулығы жақсы болады.

 

Егер үйге құмырсқалар қаптап кетсе – ол үйдің ырысы мол болады.

 

Құмырсқаның илеуін бассаң аяғың ақсақ болып қалады.

 

Сатылған малды еске алып, қайғыруға болмайды, ол мал өліп қалады.

 

Тұңғыш бала «ашыл күнім, ашыл» деп шалбарын шешіп желге қарсы тоңқайса боран ашылады.

 

Жас төлді арқасынан сипаса өспей қалады.

 

Жатқан малды үстінен адам аптаса, ол малдың омыртқасы сынады.

 

Жас малдың тісін санамайды.

 

Құлын туғанда «жүйрік бол» немесе «сүтті бол» деп сауырынан үш рет алақанмен ұрады.

 

Тұмса малдың сүтін біреуге бермейді, сүті кетеді.

 

Адамы қайтыс болған күндері үйдің малы сауылмайды, төлі ағылып жіберіледі.

 

Өрістен қайтқан малдың алдынан бос ыдыс ұстап шығуға болмайды.

 

Қой қыста ұйлығып жатса – келер қыс қатты, бытырап жатса – қыс жайлы болады.

 

Тышқан көп болса – тоқшылық, қоян көп болса жоқшылық.

 

Көз тимесін деп егіннің, бау-бақшаның шетіне жылқы немесе түйенің бас сүйегін іліп қояды.

 

Қырманға ит кіріп кетсе, оны «кет» деп қумайды.

 

Жаңа туған бота тез аяқтанып кетсін деп табанын қытықтайды.

 

Киіз үйді шаңырағына қарлығаш ұя салса, ол жақсы ырым. Ол үй балапан ұшып кеткенше көшпейді, ұясын бұзбайды.

 

Ұры, өтірікші, сұғанақ адамдарға мал бақтырмайды, малдың қасиеті қашады, басы өспейді.

 

Егер сиыр егіз туса біреуін жиенге атап береді.

 

Үшем туған ешкінің бір лағын біреуге береді немесе балаларды жарыстырып озып келгеніне береді.

 

Желінсау болған малдың желінін сауар алдында елеуішпен ұшықтайды.

 

Қара шешекпен ауырған балаларды қара қойды сойып терісіне орайды.

 

Шошымалы ауруды қара ешкінің терісімен қағады.

Сейіт Кенжеахметұлы

Информация к новости
  • Просмотров: 16004
  • Автор: janar
  • Дата: 17-05-2011, 20:22
17-05-2011, 20:22

Табиғатқа қатысты ырымдар

Категория: Ырым-тыйымдар, Соңғы қосылған дүниелер

Жұлдызды қолмен көрсетсе қолға сүйел шығады.

 

Күннің күркірегенін алғаш естіген адам бір темірді алып ауырған жеріне тигізсе ауру жазылады немесе арқасын қабырғаға үйкесе ауру-сырқау жоламайды.

 

Найзағай ойнап, жауын жауғаннан кейін жаңбыр суына жалаң аяқ жүрсе – адам ауырмайды немесе бұрынғы ауруынан айығады.

 

Жаңа ай туғанда түскен келіншек бала-шағалы болады. Екі жас үйленген түні жұлдыз жиі болса, олардың ұрпақтары да көп болады.

 

Күн алғаш күркірегенде тілеген тілек қабыл болады.

 

Жазда үйге құйын келе жатса үлкен кісілер қолына таяқ алып оны «таздың үйіне бар, пәленше таздың үйіне бар» деп қуалайды.

 

Біреуді үйі өртенсе арты жақсылық болады деп ырымдайды.

 

Өреден жас құрт алып жесе – жаңбыр жауады.

 

Қой, жылқы, сиыр, тауық жылы туғандар қой, жылқы, сиыр, тауық бауыздамайды.

 

Өліарада желі тартпайды, үй тікпейді, көшпейді.

 

Балапан құсты атпайды.

 

Далада,жолда тұрған жалғыз ағашты кеспейді.

 

Буаз, төл ерткен аңды атпайды.

 

Жаңа өсіп келе жатқан көкті жұлмайды.

 

Күн күркіремей суға түспейді, дала жуасын жемейді.

 

Отпен ойнамайды, отқа түкірмейді, отты аттамайды.

 

Жер басына, суға өте жақын жерге үй тікпейді.

 

Жол үстінде көлік доғармайды, жол үстіне қонбайды, дәретке отырмайды.

Сейіт Кенжеахметұлы

********

Назад Вперед
^